6 Bước sử dụng tư duy phản biện để giải quyết vấn đề tại công sở
Chỉ khi bạn thực sự dừng lại để tư duy, bạn mới chạm đến tự do - Helen Keller
Tư duy phản biện là kỹ năng mềm quan trọng, dựa trên kinh nghiệm và khả năng phân tích để suy luận thông tin và đưa ra quyết định có cơ sở. Đây là một kỹ năng thiết yếu tại nơi làm việc, vì khả năng nhìn nhận thông tin từ góc nhìn rộng và khách quan hơn giúp nhân viên đưa ra lựa chọn thông minh, đồng thời có tầm nhìn bao quát toàn diện trong bất kỳ tình huống nào.
Bộ Lao động Hoa Kỳ xác định tư duy phản biện là một trong những kỹ năng then chốt giúp hỗ trợ giải quyết vấn đề và ra quyết định tại nơi làm việc. Bài viết dưới đây đưa ra cách xây dựng và phát triển tư duy phản biện nơi công sở.
Cách xây dựng kỹ năng tư duy phản biện
Dưới đây là một vài phương pháp giúp bạn rèn luyện tư duy phản biện của mình.
Luyện tập lắng nghe chủ động
Hãy luyện tập lắng nghe với tâm thế cởi mở và tập trung vào những người xung quanh, từ đồng nghiệp cho đến lãnh đạo. Việc lắng nghe giúp bạn hiểu góc nhìn, nhu cầu và kỳ vọng cá nhân của từng người, từ đó thể hiện sự đồng cảm với người khác.
“Thách thức lớn nhất của chúng ta là thường nghe để phản hồi thay vì nghe để thấu hiểu,” Michael Lopez, chuyên gia tư vấn nghề nghiệp và lãnh đạo tại Michael Lopez Consulting chia sẻ.
Mức độ thấu hiểu này giúp mọi người hợp tác hiệu quả hơn và đưa ra quyết định hài hòa. Lopez nói thêm: “Đặc biệt trong xung đột, chúng ta thường chuẩn bị sẵn câu trả lời dựa trên lập luận của đối phương. Khi lắng nghe để hiểu, chúng ta thấu cảm hơn và kết nối tốt hơn với trải nghiệm của họ.”
Đặt câu hỏi phản biện
Đừng chỉ tiếp nhận thông tin như nó vốn có. Hãy tò mò và đặt câu hỏi để chắc chắn bạn có đủ thông tin để đưa ra quyết định đúng đắn. Lopez cho rằng: “Khi lắng nghe để thấu hiểu, chúng ta cũng đặt những câu hỏi hay hơn. Một trong những câu hỏi quan trọng nhất chính là: ‘Tôi hiểu như thế có đúng không?’ hay ‘Ý bạn có phải là như vậy không?’. Hãy đặt câu hỏi này sau khi bạn diễn giải lại những gì đã nghe để đảm bảo rằng bạn đang hiểu đúng trải nghiệm của đối phương.”
Những câu hỏi mở tạo cơ hội khai thác sâu hơn, mang lại những góc nhìn hữu ích cho việc ra quyết định.
Thẩm định thông tin mới
Đừng mặc nhiên tin rằng mọi thông tin bạn nhận được là đúng. Hãy kiểm chứng cẩn thận xem thông tin này đã được cập nhật mới nhất chưa và nguồn của thông tin đó có đáng tin cậy hay không. Hãy so sánh bằng chứng hiện có với dữ liệu mới được đưa ra và xem xét liệu quy trình suy nghĩ có hợp lý không, và đang thiếu đi tiếng nói nào? Theo Marie Joachim, giảng viên quản trị chiến lược và khởi nghiệp tại Essca School of Management, tư duy phản biện đặc biệt cần thiết trong môi trường nhiều biến động vì nó giúp nhân viên đánh giá độ chính xác của thông tin.
Xem xét nhiều góc độ
Ngay cả khi bạn tin rằng mình đúng, hãy cân nhắc các quan điểm khác để hiểu rõ lý do và góc nhìn của từng người. Điều này cải thiện quan hệ công việc, giúp bạn nắm bắt cách nghĩ của đồng nghiệp và điều chỉnh cách giao tiếp phù hợp hơn.
Nhận diện thành kiến cá nhân
Dù cố tránh đến đâu, ai cũng có những thành kiến vô thức ảnh hưởng đến quyết định. Lopez giải thích rằng: “Bộ não của chúng ta luôn dự đoán điều sắp xảy ra dựa trên trải nghiệm cá nhân. Và đó chính là thách thức khi tiếp nhận các ý tưởng hoặc thông tin mới, đặc biệt là những thứ khác biệt với hiểu biết sẵn có.”
Khi nhận diện được thành kiến của mình và ý thức về nó, bạn có thể phát triển tư duy phản biện và tách chúng khỏi quá trình đưa ra quyết định. Đó là lý do khiến việc nhận ra thành kiến cá nhân trở nên rất quan trọng. Lopez nhấn mạnh: “Khi chúng ta thách thức phản ứng tự nhiên hoặc niềm tin cốt lõi của bản thân, cơ thể sẽ kích hoạt một chuỗi phản ứng thần kinh giúp chúng ta học hỏi.”
Tự nghiên cứu
Nếu còn câu hỏi chưa được giải đáp hoặc thông tin còn thiếu sót, hãy tự tìm hiểu thêm để hiểu sâu hơn trước khi đưa ra quyết định. Khi nghiên cứu, hãy xác định mục đích của nguồn và tránh các nguồn mang tính quảng cáo hoặc có ý đồ không rõ ràng. Không nên dựa vào mạng xã hội để thu thập thông tin; bạn hãy sử dụng các ấn phẩm uy tín và trích dẫn rõ ràng.
Hình thành quan điểm độc lập
Hãy là một người có tư duy độc lập và đưa ra quan điểm dựa trên dữ liệu, bằng chứng và thông tin đã được kiểm chứng. Hãy lắng nghe góc nhìn của người khác, nhưng cuối cùng hãy sử dụng lập luận của chính mình để hình thành quan điểm riêng.
Margaret Mead nhấn mạnh : “Trẻ em cần được dạy cách suy nghĩ, chứ không phải nên nghĩ gì.” Với các doanh nghiệp, điều này đồng nghĩa với việc khuyến khích cấp quản lý cho phép nhân viên tư duy độc lập thay vì áp đặt quan điểm của bản thân.
Lopez bổ sung: “Những nhà lãnh đạo biết khuyến khích đội ngũ thách thức niềm tin cá nhân và khai thác sức mạnh của sự đa dạng trong tư duy, sẽ đạt được kết quả tốt hơn. Khi làm được điều này, chúng ta không chỉ có thêm nhiều ý tưởng — mà còn có những quyết định tốt hơn, được thử thách bằng tư duy phản biện sâu sắc.”
FYI:
Một số doanh nghiệp nghĩ rằng họ đang bận rộn với quá nhiều công việc nên khó có có thể ưu tiên khuyến khích tư duy phản biện, nhưng lợi ích mà kỹ năng này mang lại cho đội ngũ là vô giá.
Cách sử dụng tư duy phản biện để giải quyết vấn đề
Dưới đây là sáu bước bạn có thể áp dụng cùng đội nhóm của mình:
1. Xác định vấn đề
Khi nêu rõ vấn đề, bạn tạo ra một điểm thảo luận thống nhất mà mọi người đều nhận ra được, giúp cả nhóm có một điểm tập trung chung. Có thể viết vấn đề thảo luận lên bảng để cuộc thảo luận tập trung vào điểm chính và không bị lệch hướng. Việc gọi tên vấn đề giúp các thành viên giữ tâm thế cởi mở và tập trung đúng mục tiêu của nhóm.
2. Liệt kê mọi giải pháp khả thi
Giai đoạn Brainstorm (Động não) là nơi mọi ý tưởng đều được tiếp nhận.
Đây là giai đoạn brainstorm, nơi mọi ý tưởng đều được chấp nhận. Việc mở rộng cuộc thảo luận với nhiều sự lựa chọn hơn giúp đội nhóm vượt ra khỏi giới hạn tư duy cá nhân và tạo ra những giải pháp mới mẻ.
Hãy đảm bảo rằng tất cả giải pháp đều xoay quanh vấn đề đã xác định ở bước đầu tiên. Tư duy phản biện giúp chúng ta mở rộng góc nhìn mà không đánh mất mục tiêu chung.
3. Thu hẹp những giải pháp được đưa ra xuống chỉ 3 lựa chọn
Cả nhóm cần đồng thuận với ít nhất một trong ba giải pháp này. Đây là lúc khả năng dung hòa và phối hợp góc nhìn trở nên quan trọng. Những người có thể dung hòa nhiều góc nhìn thường có khả năng kết nối nhóm tốt hơn.
Hãy viết từng giải pháp lên đầu bảng trắng, và liệt kê những ưu điểm, nhược điểm của từng giải pháp bên dưới. Kỹ năng tư duy phản biện giúp chúng ta nhìn nhận vấn đề một cách lý trí và không phán xét, từ đó duy trì một cuộc thảo luận hợp lý khi đạt được sự đồng thuận với những giải pháp nhóm đưa ra.
Bottom Line:
Tư duy phản biện giúp chúng ta nhìn vấn đề từ nhiều phía và hình dung nhiều hướng hành động khác nhau.
4. Chọn một giải pháp
Dựa trên thảo luận lý trí, hãy chọn giải pháp có khả năng thành công cao nhất. Xem xét mức độ phù hợp của giải pháp đối với vấn đề. Tư duy phản biện giúp giảm nguy cơ đưa ra quyết định sai lầm do cảm tính hoặc giả định sai lệch.
5. Lập kế hoạch triển khai giải pháp đã chọn
Giải pháp được chọn cần có mốc thời gian và phân công trách nhiệm cụ thể. Khi tham gia xây dựng kế hoạch, mọi người sẽ có ý thức trách nhiệm cao hơn và chú ý đến từng chi tiết.
6. Hoàn thành kế hoạch
Đây là bước khiến nhiều người gặp khó khăn nhất, nhiều kế hoạch thất bại vì thiếu sự theo dõi và kiểm tra. Hãy đảm bảo mỗi thành viên có vai trò rõ ràng và phù hợp với chuyên môn và sở trường của họ. Hãy kiểm tra tiến độ công việc thường xuyên để đảm bảo dự án đi đúng hướng. Tư duy phản biện giúp cá nhân thấy được giá trị tổng thể của toàn bộ kế hoạch và có động lực thực hiện vì họ chính là một phần trong quá trình đó.
Quy trình giải quyết vấn đề này tạo ra một môi trường mà tư duy phản biện trở thành một phần thiết yếu trong việc tìm kiếm giải pháp. Tổ chức nên cân nhắc việc đào tạo cho những cá nhân gặp khó khăn với phương pháp tư duy này bằng cách tích hợp hoạt động này vào việc lập kế hoạch và xây dựng sứ mệnh.
Bạn có biết?
Theo nghiên cứu của TestGorilla, 81% công ty hiện nay ưu tiên kỹ năng bền vững — như tư duy phản biện — trong tuyển dụng, và hơn 90% cho rằng tuyển dụng dựa trên kỹ năng mang lại hiệu quả công việc cao hơn so với tuyển dụng dựa trên hồ sơ.
Vì sao tư duy phản biện lại quan trọng trong doanh nghiệp?
Tư duy phản biện mang lại nhiều lợi ích cho tổ chức: mở rộng ý tưởng và giải pháp, thúc đẩy làm việc nhóm, tăng năng suất, giải quyết xung đột và nâng cao mức độ gắn kết của nhân viên.
Joachim nhận định: “Việc nâng cao kỹ năng tư duy phản biện của quản lý giúp họ nhìn nhận sự ảnh hưởng của cảm xúc, thành kiến, giả định và bản chất của thông tin lên quyết định kinh doanh. Điều này đặc biệt quan trọng khi làm việc với các bên liên quan hoặc phát triển sản phẩm mới.”
Tư duy phản biện là yêu cầu cần thiết trong nhiều ngành nghề
Nhiều lĩnh vực đòi hỏi khả năng suy luận và phân tích, như tài chính, giáo dục, nghiên cứu và pháp lý. Tư duy phản biện giúp nhân viên xem xét vấn đề một cách khách quan và đưa ra quyết định sáng suốt.
Tư duy phản biện cải thiện chất lượng ra quyết định
Những người có kỹ năng tư duy phản biện thường nghiên cứu kỹ lưỡng, xem xét thông tin khách quan, đặt câu hỏi và cân nhắc rủi ro trước khi hành động.
Joachim cho biết: “Kỹ năng này rất cần thiết để các nhà quản lý đưa ra quyết định kinh doanh đúng đắn. Những quyết định kém hiệu quả thường xuất phát từ lý luận thiếu chính xác, thiên kiến cảm xúc hoặc hiểu biết không đầy đủ.”
Tư duy phản biện thúc đẩy sự hạnh phúc
Tư duy phản biện có thể tạo ra một văn hóa làm việc vui vẻ và hiệu quả, bởi vì việc sở hữu các kỹ năng để tự đưa ra quyết định sáng suốt và sáng suốt sẽ mang lại sức mạnh. Khi có khả năng tự đưa ra quyết định rõ ràng và có căn cứ, nhân viên cảm thấy tự tin và được trao quyền hơn. Họ hiểu rõ mục tiêu, nhu cầu và giá trị của bản thân, từ đó chủ động tạo ra thay đổi tích cực.
Tư duy phản biện thúc đẩy thành công nơi công sở
Tư duy phản biện là năng lực không thể thiếu nếu muốn xây dựng môi trường làm việc hiệu quả, sáng tạo và gắn kết. Khi nhân viên biết lắng nghe chủ động, đặt câu hỏi phản biện, thách thức thành kiến và xem xét vấn đề từ nhiều góc nhìn, tổ chức sẽ có một đội ngũ mạnh mẽ và tư duy toàn diện hơn.
Kết luận
Tư duy phản biện là kỹ năng quan trọng cần được rèn luyện vì nó giúp bạn phân tích thông tin một cách chính xác và khách quan hơn. Khi biết đặt câu hỏi và kiểm chứng dữ liệu, bạn tránh được thành kiến và hạn chế sai lầm trong quyết định. Nhờ đó, bạn trở nên tự tin, chủ động và hiệu quả hơn trong mọi tình huống công việc và cuộc sống.
Nguồn tham khảo
Fraraccio, M. (2025, February 6). Building critical thinking skills to solve problems at work.