6 Cách thoát khỏi bẫy Self-doubt: “Tôi không làm được"
Nếu trong bạn vang lên một giọng nói bảo rằng ‘Bạn không thể vẽ đâu’, thì hãy cứ cầm cọ lên. Rồi giọng nói đó sẽ im lặng. - Vincent Van Gogh
Van Gogh từng nói: “Nếu trong bạn vang lên một giọng nói bảo rằng ‘Bạn không thể vẽ đâu’, thì hãy cứ cầm cọ lên. Rồi giọng nói đó sẽ im lặng.”
Thật may là ông ấy đã thực sự làm vậy.
Nhiều người trong chúng ta thường xuyên phải vật lộn với một “tiếng nói nội tâm” luôn làm lung lay sự tự tin và thổi bùng những nghi ngờ: Nhỡ mình sai thì sao? Lỡ bị cười nhạo thì sao? Mọi người sẽ nghĩ thế nào? Mình có đủ thông minh, đủ giỏi, đủ kinh nghiệm không?
“Self-Doubt” (Sự tự nghi ngờ bản thân) là một bản năng tự nhiên, thậm chí cần thiết của con người. Thiếu sự nghi ngờ sẽ dẫn đến sự chủ quan nguy hiểm. Nhưng nếu để mặc nó chi phối, nỗi sợ sẽ khiến ta trở nên quá thận trọng, bỏ lỡ những cơ hội và trì hoãn hành động để phát triển bản thân hay đóng góp cho người khác. Rất nhiều người, đặc biệt là phụ nữ, tự thu mình lại vì nghĩ rằng mình “chưa đủ”. Từ đó, sự nghi ngờ thắng thế và hành động bị bỏ lỡ.
Chúng ta không nhấc điện thoại lên gọi hay thử gửi lời mời, không chớp lấy cơ hội thăng tiến, cũng không dám phản biện “Có” hoặc “Không” và đôi khi bỏ lỡ ngay cả những điều mình thực sự muốn theo đuổi.
Bản thân tôi từng do dự rất lâu khi ý tưởng viết sách xuất hiện. Tôi tự hỏi: “Mình là ai mà viết sách?”. Tôi lớn lên ở một vùng nông thôn nước Úc và chưa từng học viết lách, thậm chí không biết đặt dấu câu đúng. Dù rất thích ý tưởng viết sách, tôi vẫn cảm thấy thiếu tự tin — nhất là khi tôi còn phải chăm bốn đứa con nhỏ.
Chỉ đến khi chồng tôi nói: “Hãy cho phép mình viết một cuốn sách… chưa hoàn hảo?” thì tôi mới thực sự bắt đầu. Cuốn sách ấy không phải kiệt tác, nhưng nó đã được xuất bản, thậm chí được dịch sang sáu thứ tiếng, và điều đó sẽ không bao giờ xảy ra nếu tôi để sự nghi ngờ quyết định thay mình.
Tôi tin rằng sự tự nghi ngờ cũng là nguyên nhân khiến nhiều nạn nhân của quấy rối tình dục từ vụ án của Harvey Weinstein đến Matt Lauer không thể lên tiếng sớm hơn để tố cáo những kẻ quấy rối. Họ nghi ngờ tiếng nói của mình, lo lắng liệu mọi người sẽ tin mình chăng. Một số người thậm chí còn nghi ngờ phải chăng lỗi là do mình.
Không ai miễn nhiễm với sự tự nghi ngờ, nhưng tất cả chúng ta đều có thể ngăn nó định hình cuộc sống. Vậy làm sao để “xua đuổi” nghi ngờ? Câu trả lời là: không thể. Nhưng chúng ta có thể học cách kiểm soát ảnh hưởng của nó.
1. Chấp nhận sự nghi ngờ như một phần của con người
Khi muốn thay đổi hoặc theo đuổi mục tiêu mới, việc cảm thấy bất an là điều bình thường. Việc tự nghi ngờ bản thân chỉ đang cố bảo vệ bạn khỏi rủi ro và cảm giác xấu hổ nếu thất bại. Tiến sĩ Kristen Neff, chuyên gia về lòng trắc ẩn tự thân (self-compassion) chia sẻ: “Đừng tự trách mình vì những lần tự trách mình.”
Thay vì vật lộn với “giọng nói chỉ trích” bên trong, hãy thử làm bạn với nó. Chấp nhận sự tự nghi ngờ như một phần của bản thân là bước đầu tiên để bạn lấy lại quyền lực mà nó đang nắm giữ… cho đến hiện tại.
Bạn là con người. Bạn sẽ mắc lỗi. Bạn sẽ nghi ngờ bản thân. Điều quan trọng là bạn làm gì tiếp theo.
2. Hãy nghi ngờ… chính những nghi ngờ của bạn
Sự tự nghi ngờ phản ánh nỗi sợ nhiều hơn là sự thật. Trên thực tế, nó thường xuyên mắc phải sai lầm. Vì như Shakespeare từng nói, nghi ngờ khiến ta đánh mất những gì ta có thể đạt được chỉ vì sợ thử.
Nghi ngờ không phải sự thật. Đó chỉ là những câu chuyện bạn tự kể cho mình khi sợ hãi.
Vì vậy, khi bắt đầu nghi ngờ, hãy dừng lại một chút và tự hỏi:
“Nếu điều ngược lại mới đúng thì sao?”
Nếu bạn thực sự đủ năng lực?
Nếu bạn hoàn toàn có thể đảm nhận vai trò lớn hơn?
Nếu ý kiến của bạn đáng được lắng nghe thì sao?
Khi cần nghi ngờ điều gì đó, hãy nghi ngờ… chính sự nghi ngờ.
3. Gọi tên “kẻ chỉ trích” trong bạn
Nhiều suy nghĩ tiêu cực đến từ “kẻ chỉ trích” bên trong bạn — thứ luôn soi mói những lỗi sai, hạ thấp giá trị của bạn và thôi thúc bạn giới hạn bản thân trong vùng an toàn. Bạn không thể làm nó biến mất, nhưng có thể giảm sức ảnh hưởng của nó bằng cách gọi tên “kẻ chỉ trích”. Điều này giúp bạn tách nỗi sợ khỏi chính mình.
Thậm chí bạn có thể viết một lá thư ngắn để nói: “Cảm ơn vì đã cố gắng bảo vệ tôi, nhưng từ đây tôi sẽ là người quyết định.”
4. Khi mục tiêu đủ lớn, nỗi sợ sẽ nhỏ lại
Tại sao bạn phải cất tiếng nói dù có thể bị chỉ trích?
Tại sao bạn phải theo đuổi giấc mơ dù có thể thất bại?
Tại sao phải mạo hiểm danh tiếng?
Bạn sẽ không dám lên tiếng, dấn thân hay thử điều mới nếu không có lý do đủ mạnh.
Hãy tự hỏi: “Mình lấy hết dũng khí để bước qua nỗi sợ vì điều gì?”
Khi câu trả lời đủ rõ, bạn sẽ có động lực bước qua sự nghi ngờ, thay vì nhìn lại và tiếc nuối vì chưa từng thử.
5. Xây dựng môi trường nuôi dưỡng sự tự tin
Bạn tạo ra môi trường xung quanh mình và môi trường đó cũng định hình bạn. Khi ở cạnh những người luôn thúc đẩy, khích lệ, bạn sẽ tiến xa hơn rất nhiều.
Những người đồng hành có thể nuôi dưỡng sự tự tin… hoặc làm tăng nghi ngờ. Nếu bạn muốn thay đổi hoặc thử điều gì mới, hãy chọn những người luôn khuyến khích bạn hành động — bất chấp nghi ngờ. Và tránh xa những người khiến bạn chùn bước.
6. Rèn luyện lòng dũng cảm mỗi ngày
Tự tin không đến từ một bước nhảy vọt, mà từ những hành động nhỏ, đều đặn. Tự tin được xây dựng từng chút một bằng việc can đảm hành động dù còn lo lắng.
Nghiên cứu của Giáo sư BJ Fogg (Đại học Stanford) chỉ ra rằng thay đổi lớn đến từ những bước nhỏ nhưng bền bỉ. Việc thu nhỏ hành vi lớn thành những hành động nhỏ có thể tạo nên thay đổi lâu dài. Hãy tưởng tượng rằng dũng khí cũng giống như cơ bắp của bạn: Nếu bạn càng luyện tập, bạn càng mạnh mẽ.
Cách tốt nhất để rèn luyện mỗi ngày là tự hỏi:
“Nếu lấy hết can đảm ngay lúc này, tôi sẽ làm gì?”
Có thể sự nghi ngờ sẽ ngay lập tức xuất hiện trong đầu bạn. Hãy ghi nhận nó vì đã cố bảo vệ bạn rồi bước tiếp. Hãy nhắc nhở bản thân rằng bạn không sống để “an toàn” mà để phát huy hết khả năng của mình.
Đặt tay lên tim, hình dung kết quả tốt đẹp, hít một hơi thật sâu — và CỨ LÀM ĐI.
Mỗi hành động nhỏ trong khi vẫn còn nghi ngờ là một bước bạn tiến lên — và là một lần bạn lấy lại quyền chủ động cho chính mình.
Chỉ khi dám làm điều bạn nghĩ mình không thể, bạn mới nhận ra: hóa ra bạn chẳng có gì phải nghi ngờ bản thân ngay từ đầu.
Kết luận
Sự tự nghi ngờ không phải kẻ thù, mà là một phần tự nhiên của hành trình trưởng thành. Điều quan trọng là không để nó giữ chân bạn khỏi cơ hội và những bước tiến cần thiết.
Khi dám chất vấn những điều mình sợ, gọi tên “giọng nói chỉ trích”, dựa vào những người tin tưởng mình và rèn luyện sự dũng cảm từng ngày, bạn sẽ nhận ra mình có nhiều năng lực hơn những gì từng nghĩ. Cuối cùng, bạn không cần phải hết nghi ngờ mới hành động — chỉ cần hành động đủ để chứng minh rằng nghi ngờ đó chưa từng đúng về bạn.
Nguồn tham khảo:
Warrell, M. (2017, December 9). How to beat self-doubt and stop selling yourself short. Forbes.